System prawny określa granice, w jakich nieletni może ponosić odpowiedzialność za swoje czyny. W Polsce instytucja ta ma na celu zarówno ochronę interesu społecznego, jak i uwzględnienie szczególnej sytuacji młodych osób, które z powodu wieku traktowane są odmiennie od osób dorosłych. Szczególną rolę odgrywa tu kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz przepisy zawarte w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich. Analiza zasad, etapów i praktyki stosowania odpowiedzialności karnej nieletnich stanowi istotne zagadnienie z zakresu prawa rodzinnego i karnego.
Pojęcie odpowiedzialności karnej nieletnich
Odpowiedzialność karna nieletnich reguluje ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich i odwołuje się do wieku sprawcy. Zgodnie z przepisami, nieletnim jest osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego ukończyła 13 lat, lecz nie przekroczyła 17 roku życia. Wiek ten stanowi podstawową przesłankę dopuszczalności wszczęcia postępowania.
Podstawowe cechy tej instytucji to:
- indywidualizacja kary,
- profilaktyczny charakter środków,
- priorytet resocjalizacji nad karaniem,
- ochrona praw dziecka.
W praktyce sąd rodzinny, zajmując się nieletnim sprawcą, bierze pod uwagę jego dojrzałość, środowisko rodzinne, przebieg dotychczasowego rozwoju oraz motywy działania. W tym celu może powołać biegłych psychologów czy pedagogów. Zasadniczo postępowanie ma charakter postępowania opiekuńczego i wychowawczego, a nie stricte karnego. Jednak w przypadku czynów o większym stopniu społecznej szkodliwości zastosowanie znajdują także środki o charakterze ograniczającym wolność.
Postępowanie przed sądem rodzinnym i nieletnich
Postępowanie prowadzi sąd rodzinny i nieletnich, który rozpoznaje sprawy o czyny karalne popełnione przez osoby nieletnie. Warto podkreślić, że wstępne czynności wykonuje prokurator lub policja, natomiast decyzja o skierowaniu sprawy do sądu wiąże się z oceną stopnia zawinienia oraz konieczności zastosowania środki wychowawcze lub poprawcze.
Etapy postępowania obejmują:
- przesłuchanie nieletniego oraz rodziców lub opiekunów,
- gromadzenie materiału dowodowego,
- badanie motywów i okoliczności czynu,
- wydanie postanowienia o zastosowaniu ochronnych lub poprawczych środków.
W toku rozprawy sąd bierze pod uwagę charakter czynu oraz okoliczności łagodzące i obciążające. Przy kwalifikacji zachowania można odwołać się do przepisów kodeksu karnego, jednak zastosowanie środków karnych wymaga uwzględnienia sądowi celów resocjalizacyjnych. Jeżeli czyn nieletniego ma charakter lżejszy i nie zagraża społecznie, sąd może zakończyć postępowanie wydając postanowienie o warunkowym umorzeniu.
Środki wychowawcze i poprawcze
Głównym celem systemu jest reintegracja resocjalizacja młodej osoby. Dlatego ustawa przewiduje szeroki katalog środków wychowawczych i poprawczych, które mogą być stosowane indywidualnie lub łącznie:
- zobowiązanie do określonego zachowania (np. przeproszenie pokrzywdzonego),
- nadzór kuratora,
- zapisanie na zajęcia kulturalno-oświatowe lub sportowe,
- obowiązek naprawienia szkody,
- umieszczenie w schronisku dla nieletnich,
- umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym,
- umieszczenie w zakładzie poprawczym.
Przy doborze środki wychowawczych sąd ocenia przede wszystkim, czy dane rozwiązanie może zapewnić właściwy wpływ na rozwój nieletniego. Nacisk kładzie się na wsparcie pedagogiczne i psychologiczne. Jedynie w sytuacji stosowania środków przymusu, jak umieszczenie w zakładzie poprawczym, istnieje restrykcja wolności, ale jednocześnie prowadzi się intensywny proces terapii i edukacji.
Zasady wykonywania kary i środki zabezpieczające
W przypadku najpoważniejszych czynów o charakterze zbrodni sąd rodzinny może zadecydować o przekazaniu sprawy do sądu karnego dla dorosłych, jeśli stwierdzi, że przestępstwo było wyjątkowo ciężkie, a nieletni wykazywał pełną poczytalność. W innych sytuacjach jeżeli zachodzi obawa uchylania się od zastosowanych środków lub ponownego popełnienia czynu, sąd stosuje dodatkowe kara zabezpieczające, takie jak:
- zatrzymanie,
- tymczasowe umieszczenie w placówce.
Wszystkie działania ukierunkowane są na przygotowanie nieletniego do odpowiedzialnego funkcjonowania w społeczeństwie. Po wykonaniu środków poprawczych możliwe jest wykreślenie wpisu o zdarzeniu z rejestrów, co sprzyja późniejszej readaptacji i umożliwia młodej osobie normalny start w dorosłe życie.
